A Whiter Shade Of Pale Vertalen

Oké, luister eens. Ik zat dus laatst met een vriend aan de koffie (natuurlijk veel te duur voor wat het is, maar dat is een ander verhaal). En hij komt opeens aanzetten met: "Weet jij eigenlijk wat 'A Whiter Shade of Pale' precies betekent?" Ik dus zo: "Eh... bleker dan bleek?" En toen begon de ellende. Want blijkbaar is dat niet zo simpel. Het is net alsof je aan een toevallige passant vraagt wat de kwantummechanica inhoudt; je weet dat je er spijt van gaat krijgen.

Het begin van de verwarring: Een bleke kleur?

Laat me beginnen met te zeggen dat ik geen literair genie ben. Ik heb mijn schooldagen doorgebracht met proberen te vermijden dat ik Het Proces van Kafka daadwerkelijk moest lezen. Maar ik heb wel genoeg popmuziek geluisterd om te weten dat "A Whiter Shade of Pale" een klassieker is. Maar wat betekent het nou echt? Het klinkt alsof iemand een beetje te lang in de zon heeft gezeten, of juist niet. Of misschien iemand die net ontdekt heeft dat de melk op is als ze aan hun cornflakes willen beginnen. Allemaal even dramatisch!

De band, Procol Harum, bracht het nummer uit in 1967. Een tijd waarin alles psychedelisch en vaag mocht zijn. Denk aan bloemen in je haar, rare kleren, en teksten waar je uren over kon filosoferen zonder er wijzer van te worden. En laat die tekst nou net het probleem zijn. Het is alsof iemand een woordenboek heeft opengegooid, willekeurige woorden heeft uitgekozen, en er vervolgens een liedje van heeft gemaakt. Ik vermoed dat er meer achter zit dan pure willekeur, maar ik kan het niet bewijzen.

De poëtische inspiratie

Het verhaal gaat dat de tekst geïnspireerd is door een feestje. Ja echt! Gary Brooker, de zanger, zou iets hebben gezegd als: "She said, 'You've turned a whiter shade of pale'," tegen iemand. Maar dan komt het: hij was geïnspireerd door een eerdere zin, uit de Metamorphoses van Ovidius: "Nec me color iste movet." Vrij vertaald: "Die kleur beroert mij niet." Poeh, dat is al een heel andere koffie dan bleke gezichten op een party, vind je niet?

Maar wacht, er is meer! De tekstschrijver, Keith Reid, stond bekend om zijn... onconventionele aanpak. Er is gezegd dat hij de tekst op de achterkant van een sigarettenpakje schreef. En dan hebben we het nog niet eens over de inspiratie die hij haalde uit de Bijbel, Chaucer, en andere literaire bronnen. Man, die sigarettenpakjes waren kennelijk multifunctioneel!

Wat het kan betekenen (maar waarschijnlijk niet)

Oké, laten we eens kijken naar een paar interpretaties die de ronde doen:

• Dronkenschap: De meest voorkomende theorie is dat het lied over dronkenschap gaat. Iemand die te veel heeft gedronken en daardoor bleek ziet. Logisch, toch? Zo'n bleek gezicht na een avondje stappen herken ik zelf ook maar al te goed.
• Ziekte: Misschien is de persoon in kwestie wel gewoon ziek. Een flinke griep kan je ook behoorlijk bleek maken. En in de jaren '60 was de gezondheidszorg niet zo denderend als nu, dus wie weet had die persoon gewoon een doktersbezoek nodig in plaats van een liedje.
• Een slechte relatie: Er zijn mensen die beweren dat het lied over een slechte relatie gaat. Iemand die zo van streek is dat hij of zij bleek wegtrekt. Drama! Maar hé, het is wel een goede verklaring voor die sombere sfeer in het nummer.
• Dood: Oké, dit is een beetje heavy, maar sommige mensen denken dat het lied over de dood gaat. "A whiter shade of pale" zou dan een metafoor zijn voor het bleek worden van iemand die sterft. Brrr, misschien toch maar liever de dronkenschapstheorie.
• ...of gewoon niks: En dan is er nog de theorie dat de tekst helemaal nergens over gaat. Gewoon willekeurige woorden die goed klinken. Dat zou wel een anticlimax zijn, maar laten we eerlijk zijn, het zou ook perfect passen bij de tijdsgeest.

De Nederlandse vertaling: Een onmogelijke missie?

Nu komt het leuke gedeelte: hoe vertaal je zoiets in het Nederlands? Het probleem is dat "A whiter shade of pale" een bepaalde klank en sfeer heeft die moeilijk te vangen is. Het is net als proberen om de Mona Lisa na te schilderen met vingerverf. Je komt een heel eind, maar het is toch niet helemaal hetzelfde.

Je zou het letterlijk kunnen vertalen als "Een wittere tint van bleek". Klinkt een beetje vreemd, toch? Het mist die poëtische flair. Je zou ook kunnen kiezen voor "Een lijkbleke tint". Maar dat is dan weer een beetje té dramatisch. En dan heb je ook nog de optie "Een spierwitte schim". Dat is dan weer een poging om de mystiek te behouden, maar het klinkt wel als iets uit een spookhuis. Kortom, het is een lastige opgave.

Ik heb even wat rondgevraagd bij mijn (zelfverklaarde) taalvirtuoze vrienden, en hier zijn een paar van hun suggesties:

• "Bleker dan de dood" (Beetje direct, misschien?)
• "Een vale gloed van wit" (Klinkt wel poëtisch, maar ook een beetje vaag)
• "Witter dan een spook" (Beetje cliché, maar wel begrijpelijk)
• "Zo wit als een lijkwade" (Nogal macaber)

Je ziet het, er is geen perfecte vertaling. Het hangt allemaal af van wat je wilt benadrukken: de bleekheid, de poëzie, de mysterie... Of het feit dat je waarschijnlijk al uren aan het nadenken bent over iets wat eigenlijk nergens over gaat. Grapje! (Hoop ik...)

De moraal van het verhaal

De volgende keer dat iemand je vraagt wat "A Whiter Shade of Pale" betekent, kun je ze gerust vertellen dat het een lied is over... iets. Of niks. Of een combinatie van beide. Het is de schoonheid van kunst: dat iedereen er zijn eigen interpretatie aan kan geven. En als je er echt niet uitkomt, kun je altijd nog zeggen dat het over een bleek gezicht op een feestje gaat. Dat is in ieder geval een stuk minder ingewikkeld dan de kwantummechanica. En waarschijnlijk net zo waarheidsgetrouw.

En nu ga ik even een kop koffie halen. Iets minder duur dit keer, alsjeblieft. Mijn portemonnee is al bleek genoeg.

Conclusie: Het blijft gissen!

Dus, wat betekent 'A Whiter Shade of Pale' nu echt? Eerlijk gezegd, niemand weet het zeker. Misschien is het een meesterwerk van cryptische poëzie, misschien is het een toevallige verzameling woorden. Het maakt eigenlijk niet uit. Het is een geweldig nummer, en dat is het enige wat telt. En als je er echt per se een betekenis aan wilt geven, ga dan vooral je gang. Maar verwacht niet dat je ooit het definitieve antwoord zult vinden. Het is net als zoeken naar eenhoorns: het kan heel leuk zijn, maar de kans dat je er daadwerkelijk een vindt is vrij klein. En de Nederlandse vertaling? Die is net zo ongrijpbaar als de betekenis zelf. Veel succes ermee!