Ajzen Theory Of Planned Behaviour

Ken je dat gevoel? Dat je wéét dat je iets zou moeten doen – bijvoorbeeld, vaker je huiswerk maken, gezonder eten, of meer tijd besteden aan een bepaalde studie – maar het lukt je gewoon niet? Je bent niet de enige. Zowel studenten, ouders als docenten worstelen vaak met de vraag hoe gedrag te veranderen, zowel bij zichzelf als bij anderen. En dat is precies waar de Theory of Planned Behaviour (TPB) van Ajzen om de hoek komt kijken. Laten we eens dieper duiken in deze theorie, die je kan helpen te begrijpen waarom je doet wat je doet, en hoe je die knagende kloof tussen intentie en actie kunt overbruggen.

Wat is de Theory of Planned Behaviour?

De Theory of Planned Behaviour, ontwikkeld door Icek Ajzen in 1985, is een psychologische theorie die gedrag voorspelt op basis van intenties. Het is een uitbreiding van de Theory of Reasoned Action, en houdt rekening met het feit dat niet al ons gedrag volledig onder onze controle is. Met andere woorden, soms willen we iets wel doen, maar lukt het simpelweg niet door externe factoren.

De TPB stelt dat iemands intentie om een bepaald gedrag uit te voeren, de directe voorspeller is van dat gedrag. Maar die intentie is niet zomaar uit de lucht gegrepen. Ze wordt beïnvloed door drie belangrijke factoren:

1. Attitude: Hoe je denkt over het gedrag. Is het iets positiefs of negatiefs? Geeft het je een goed gevoel? Zie je er voordelen in?
2. Subjectieve norm: Wat je denkt dat anderen van je verwachten. Wat vinden je ouders, vrienden, of docenten? Willen ze dat je het gedrag uitvoert? Voel je druk om het te doen?
3. Waargenomen gedragscontrole: Hoe gemakkelijk of moeilijk je denkt dat het is om het gedrag uit te voeren. Heb je de vaardigheden, middelen en kansen? Voel je dat je controle hebt over de situatie?

Laten we deze drie factoren eens verder uitdiepen.

Attitude: Wat vind je ervan?

Je attitude ten opzichte van een bepaald gedrag is cruciaal. Als je iets ziet als positief en voordelig, is de kans groter dat je de intentie hebt om het te doen. Neem bijvoorbeeld het lezen van boeken. Als je denkt dat lezen saai is, tijdverspilling en je niets oplevert, dan is de kans klein dat je regelmatig een boek openslaat. Maar als je lezen ziet als ontspannend, leerzaam en verrijkend, dan is je attitude positiever en is de kans groter dat je wél leest.

Voorbeeld in de klas: Een docent wil dat leerlingen vaker aantekeningen maken tijdens de les. Om de attitude te verbeteren, kan de docent uitleggen waarom aantekeningen maken belangrijk is: het helpt om de stof beter te onthouden, activeert het leerproces en maakt het makkelijker om te studeren voor een toets. Door de voordelen te benadrukken, wordt de attitude ten opzichte van aantekeningen maken positiever.

Subjectieve Norm: Wat denken anderen?

De subjectieve norm is de sociale druk die je ervaart om een bepaald gedrag uit te voeren. Het gaat erom wat je denkt dat anderen van je verwachten, niet per se wat ze daadwerkelijk verwachten. Stel je voor: je vrienden gaan na schooltijd altijd gamen, en ze verwachten dat jij meedoet. Zelfs als je eigenlijk liever je huiswerk zou maken, voel je misschien druk om mee te gaan, omdat je bang bent anders buitengesloten te worden. Dit is een voorbeeld van een sterke subjectieve norm.

Voorbeeld thuis: Ouders willen dat hun kind gezonder eet. Ze kunnen de subjectieve norm beïnvloeden door zelf het goede voorbeeld te geven, door gezonde snacks in huis te halen en door samen met het kind gezonde maaltijden te bereiden. Door te laten zien dat gezond eten belangrijk is voor het gezin, wordt de subjectieve norm positiever.

Waargenomen Gedragscontrole: Kan ik het wel?

De waargenomen gedragscontrole is je eigen inschatting van hoe gemakkelijk of moeilijk het is om een bepaald gedrag uit te voeren. Het gaat om je vertrouwen in je eigen capaciteiten, en de beschikbaarheid van middelen en kansen. Stel je voor: je wilt beginnen met hardlopen, maar je denkt dat je geen tijd hebt, dat je conditie te slecht is, en dat het te moeilijk is om vol te houden. Je waargenomen gedragscontrole is laag, en de kans is klein dat je daadwerkelijk begint met hardlopen.

Voorbeeld in de studie: Een student worstelt met wiskunde. Hij denkt dat hij geen aanleg heeft voor wiskunde, dat de stof te moeilijk is, en dat hij geen goede docent heeft. Zijn waargenomen gedragscontrole is laag, en hij heeft weinig motivatie om te studeren. Om dit te verbeteren, kan de student hulp zoeken bij een tutor, de stof in kleinere stappen verdelen, en zich focussen op kleine successen. Door de moeilijkheidsgraad te verlagen en de vaardigheden te verbeteren, wordt de waargenomen gedragscontrole verhoogd.

Hoe kun je de Theory of Planned Behaviour toepassen?

De Theory of Planned Behaviour is niet alleen een theoretisch model, maar ook een praktisch instrument om gedrag te veranderen. Hier zijn een paar concrete tips:

1. Analyseer het gedrag: Identificeer het gedrag dat je wilt veranderen, en analyseer de factoren die je attitude, subjectieve norm en waargenomen gedragscontrole beïnvloeden.
2. Verander de attitude: Benadruk de voordelen van het gewenste gedrag, en weerleg de nadelen. Geef voorbeelden van succesverhalen, en laat zien hoe het gedrag kan leiden tot positieve resultaten.
3. Beïnvloed de subjectieve norm: Laat zien dat het gewenste gedrag normaal en wenselijk is. Betrek rolmodellen, en creëer een sociale omgeving die het gedrag ondersteunt.
4. Verhoog de waargenomen gedragscontrole: Maak het gedrag gemakkelijker en toegankelijker. Bied trainingen, middelen en ondersteuning aan. Verdeel het gedrag in kleine stappen, en vier successen.

Voorbeeld: Een school wil dat leerlingen vaker water drinken in plaats van frisdrank. Om de attitude te verbeteren, kunnen ze uitleggen waarom water drinken gezond is. Om de subjectieve norm te beïnvloeden, kunnen ze ervoor zorgen dat bekende en populaire leerlingen water drinken. Om de waargenomen gedragscontrole te verhogen, kunnen ze watertappunten plaatsen op strategische locaties in de school.

Kritiek op de Theory of Planned Behaviour

Hoewel de Theory of Planned Behaviour een waardevol model is, is het niet zonder kritiek. Een van de belangrijkste kritiekpunten is dat de theorie niet altijd gedrag voorspelt. Soms hebben mensen wel de intentie om iets te doen, maar lukt het alsnog niet. Dit kan komen door onvoorziene omstandigheden, of door een gebrek aan wilskracht.

Daarnaast wordt er vaak gezegd dat de TPB te veel nadruk legt op rationele beslissingen, en te weinig rekening houdt met emoties en gewoontes. Soms doen we dingen op de automatische piloot, zonder er bewust over na te denken. En soms laten we ons leiden door onze emoties, in plaats van door onze ratio.

Ondanks deze kritiek blijft de Theory of Planned Behaviour een belangrijk instrument om gedrag te begrijpen en te beïnvloeden. Het is een nuttig raamwerk om na te denken over de factoren die een rol spelen bij gedragsverandering, en om concrete strategieën te ontwikkelen om gewenst gedrag te bevorderen.

Conclusie

De Theory of Planned Behaviour biedt een waardevol inzicht in waarom we doen wat we doen. Door te begrijpen hoe onze attitude, subjectieve norm en waargenomen gedragscontrole onze intenties beïnvloeden, kunnen we gerichter werken aan gedragsverandering, zowel bij onszelf als bij anderen. Of je nu een student bent die betere studiegewoonten wil ontwikkelen, een ouder die gezonder eetgedrag wil stimuleren, of een docent die leerlingen wil motiveren, de TPB kan je helpen om die knagende kloof tussen intentie en actie te overbruggen. Dus, ga ermee aan de slag, experimenteer en ontdek hoe deze theorie jou kan helpen je doelen te bereiken!