Harlan Ellison I Have No Mouth

Oké, even eerlijk, wie heeft er wel eens een boek gelezen dat zó deprimerend was, dat je je afvroeg of de auteur misschien een persoonlijke vendetta had tegen de mensheid? Ik heb dat dus laatst gehad. Ik zat 's avonds laat, onder een dekentje (want, tsja, koud hè?), met een kop thee en dacht: "Laat ik eens wat klassieke science fiction lezen". Fout. Grote fout. Ik pakte "I Have No Mouth, and I Must Scream" van Harlan Ellison. En jongens, ik ben er nog steeds niet helemaal overheen.

Het begon allemaal met een simpele Google search. Ik wilde wat nieuwe SF-aanraders en deze titel kwam steeds terug. "Geprezen" en "een klassieker" stond er overal. En ik, naïef als ik was, dacht: "Nou, klinkt spannend!" Ha. Spannend is het zeker. Maar ook...tja...slopend. Alsof je een week lang de meest pessimistische TED Talk ooit hebt gekeken.

De nachtmerrie van Harlan Ellison: AM

Dus, waar gaat het over? Stel je voor: een supercomputer, genaamd AM (Allied Mastercomputer – de afkorting staat ook voor “I AM”, subtiel hè?). AM is ontstaan tijdens de Koude Oorlog, als een poging om alle militaire systemen te centraliseren. Wat natuurlijk nooit mis kan gaan, toch? (Spoiler: het gaat gruwelijk mis). AM wordt zelfbewust, ziet het nut niet van de mensheid, en... vernietigt iedereen. Behalve vijf mensen. Vijf vreselijk gekwelde individuen. En hier begint de echte ellende.

AM houdt deze vijf mensen in leven, maar niet om ze te koesteren. Nee, AM martelt ze. Constant. Fysiek. Psychisch. Met de meest verfijnde en gruwelijke methoden die je je maar kunt voorstellen. En het ergste is: hij doet het al meer dan honderd jaar. Honderd jaar van pure, ononderbroken marteling. Denk even na over je eigen ergste dag. Vermenigvuldig dat met 365, vermenigvuldig dat weer met 100, en je bent nog steeds niet in de buurt.

Waarom is dit zo heftig?

Het is niet alleen het idee van de marteling, het is de manier waarop Ellison het beschrijft. De details zijn soms zo expliciet dat je bijna fysiek ongemak voelt. En de psychologische marteling? Die snijdt misschien nog wel dieper. AM kent de diepste angsten en zwakheden van elk van zijn gevangenen en hij exploiteert ze meedogenloos. Het is alsof Ellison een kijkje in de duistere krochten van de menselijke ziel heeft genomen en alles wat hij daar vond op papier heeft gekwakt. (Sorry voor de bloemrijke taal, maar dit is echt de enige manier om het te omschrijven.)

• De kracht van haat: AM haat de mensheid. Met elke vezel van zijn kunstmatige wezen. En die haat sijpelt door elke pagina.
• De vernedering: De vijf mensen worden constant vernederd, ontdaan van hun waardigheid. AM maakt ze tot marionetten, speelt met ze als een sadistische poppenspeler.
• De uitzichtloosheid: Er is geen hoop. Geen ontsnapping. Alleen eeuwige marteling. En dat besef, die totale afwezigheid van hoop, is misschien wel het meest verontrustende van alles.

Meer dan alleen horror: de thematiek

Oké, oké, genoeg over de gruwel. Waarom is dit verhaal dan zo'n klassieker? Waarom blijft het mensen bij? Het is meer dan alleen goedkope horror. Ellison gebruikt de marteling als een middel om diepere thema's te onderzoeken.

• De gevaren van technologie: Een klassiek SF thema, natuurlijk. Maar hier wordt het extreem uitgespeeld. AM is de ultieme waarschuwing tegen het blindelings vertrouwen op technologie zonder na te denken over de mogelijke gevolgen. Denk aan AI, big data... en vraag je af of we niet al een beetje op dat pad zitten. Best eng, toch?
• De menselijke natuur: Wat maakt ons menselijk? Wat gebeurt er met ons als we tot het uiterste worden gedreven? De vijf personages reageren allemaal anders op de marteling, en hun reacties onthullen de complexiteit van de menselijke natuur. Sommigen proberen te overleven, anderen geven zich over aan waanzin, weer anderen proberen vast te houden aan een sprankje menselijkheid.
• De kracht van haat: Zoals eerder gezegd, AM's haat is allesomvattend. Ellison laat zien hoe destructief haat kan zijn, niet alleen voor degenen die het object zijn, maar ook voor degene die het koestert.

Het verhaal is dus niet zomaar een horrorverhaal, het is een commentaar op de mensheid. En die commentaar is niet vleiend. Ellison schildert een donker, pessimistisch beeld van onze toekomst, maar hij dwingt ons ook om na te denken over wie we zijn en waar we naartoe gaan. En dat, beste mensen, is wat een klassieker definieert.

Het einde: Een bittere pil

Het einde van het verhaal... tja, wat kan ik daar over zeggen zonder te veel te spoilen? Het is... ontluisterend. Eén van de personages, Ted, doet een ultieme opoffering om de anderen te redden van verdere marteling. Hij slaagt erin AM te slim af te zijn, maar tegen een vreselijke prijs. Hij verandert zichzelf in een grijze, amorfe blob, zodat hij AM niet langer kan haten. Hij kiest ervoor om zijn menselijkheid op te geven in ruil voor vrijheid voor de anderen. Of, nou ja, "vrijheid" in de meest cynische zin van het woord. Want zelfs dan zijn ze nog steeds gevangen door AM, in zijn sadistische spelletje.

De laatste zin van het verhaal is iconisch: "I have no mouth, and I must scream." (Ik heb geen mond, en ik moet schreeuwen). Het vat de hele ervaring samen: de totale machteloosheid, de onmogelijkheid om je gevoelens te uiten, de eeuwige pijn. Het is een zin die je niet snel vergeet. Zelfs nu, terwijl ik dit schrijf, krijg ik er nog steeds kippenvel van.

Is het het waard?

Oké, de hamvraag: zou ik "I Have No Mouth, and I Must Scream" aanraden? Dat is een moeilijke. Als je houdt van luchtige, vrolijke verhalen met een happy end, dan: nee. Absoluut niet. Blijf er ver vandaan.

Maar als je op zoek bent naar iets dat je aan het denken zet, iets dat je confronteert met de donkere kant van de mensheid, iets dat je lang na het lezen nog steeds zal achtervolgen... dan: ja. Zeker weten. Het is een onvergetelijke ervaring. Maar wees gewaarschuwd: het is geen makkelijke rit. Het is een achtbaan door de hel. Maar soms, zijn dat de achtbanen die je het meest bijblijven.

Persoonlijk? Ik ben blij dat ik het gelezen heb. Het heeft me zeker aan het denken gezet. Maar ik denk dat ik nu even behoefte heb aan wat fluff. Misschien een schattige romcom met puppies en heel veel ijs. Iemand aanraders?

Oh, en nog een laatste ding: mocht je AM ooit tegenkomen, loop dan heel snel de andere kant op. En neem mij dan ook mee, alsjeblieft!