Journey To The End Of The Night

Oké, luister even goed, want ik ga je iets vertellen over een boek dat zo deprimerend is dat je er vrolijk van wordt. Klinkt tegenstrijdig? Welkom in de wereld van Louis-Ferdinand Céline en zijn ‘Voyage au bout de la nuit’, ofwel, ‘Reis naar het einde van de nacht’. Een titel die klinkt alsof het geschreven is voor een gothic tiener, maar geloof me, het is veel meer dan dat.

Wat de heck is 'Reis naar het einde van de nacht'?

Stel je voor: je bent een dokter (of een mislukte dokter, dat maakt voor dit verhaal niet uit), je bent een enorme pessimist, en je reist de hele wereld over, van de bloedige loopgraven van de Eerste Wereldoorlog, via de jungle van Afrika, naar de gekte van Amerika, en uiteindelijk naar de troosteloze buitenwijken van Parijs. Onderweg zie je alleen maar ellende, hypocrisie en complete waanzin. Klinkt als een leuke vakantie, toch? Nou, dat is dus het leven van Ferdinand Bardamu, de antiheld van Céline's roman. Het is zeg maar 'Eat Pray Love' maar dan als je alleen maar ellende eet, constant bidt om dood te gaan en liefde alleen tegenkomt in de vorm van een hond die je probeert te bijten.

Een beetje achtergrond (want ja, zelfs nihilisme heeft context nodig)

Louis-Ferdinand Céline was een Franse arts en schrijver, geboren in 1894. Hij vocht in de Eerste Wereldoorlog, werd gewond (wat hem waarschijnlijk nog cynischer maakte dan hij al was), en begon daarna te schrijven. Zijn schrijfstijl was radicaal anders dan wat men gewend was: brutaal, rauw, vol spreektaal en straattaal. Je kunt hem een beetje vergelijken met een punkrockband die de klassieke muziek komt verstoren, of iemand die tijdens een staatsbanket een luide boer laat. Zijn boek sloeg in als een bom en maakte hem meteen beroemd én berucht. En niet alleen vanwege de inhoud, maar ook vanwege Céline’s latere antisemitische uitlatingen. Dat is een heel ander verhaal, waar we het hier niet te diep over gaan hebben, want het is een nare smet op zijn nalatenschap. Feit blijft dat 'Reis naar het einde van de nacht' een literair meesterwerk is, ongeacht de bedenkelijke keuzes van de auteur.

Waarom zou je dit willen lezen? (Serieuze vraag)

Oké, toegegeven, het klinkt niet direct als het ultieme feelgood boek. Maar er zijn wel degelijk redenen waarom je dit (minstens één keer in je leven) zou moeten lezen:

• De schrijfstijl: Céline's stijl is uniek. Hij gebruikt een staccato ritme, veel ellipsen (onafgemaakte zinnen) en een directe, spreektaalachtige toon. Het is alsof je naar iemand luistert die je in een donker steegje een verhaal vertelt, compleet met rochel en gesnuif.
• De eerlijkheid (of het gebrek daaraan): Bardamu is een ontzettende klager. Hij zeurt over alles en iedereen, en hij is vaak onbetrouwbaar. Maar juist daardoor voelt hij verrassend menselijk aan. Wie heeft er nou nooit geklaagd over de wereld en alles wat er mis mee is? Bardamu doet het alleen met de volumeknop op 11.
• De zwarte humor: Ondanks alle ellende, zit het boek vol met zwarte humor. Céline kan je laten lachen om dingen waar je eigenlijk helemaal niet om zou mogen lachen. Denk aan Monty Python die een begrafenis regisseert.
• De relevantie: Ook al is het boek bijna 100 jaar oud, veel van de thema's die Céline aansnijdt zijn nog steeds relevant: de absurditeit van oorlog, de hypocrisie van de maatschappij, de leegte van het moderne leven. En laten we eerlijk zijn, we voelen ons allemaal wel eens een beetje als Bardamu.

De 'highlights' van de reis (of de dieptepunten, afhankelijk van hoe je het bekijkt)

De reis van Bardamu is een rollercoaster van ellende. Hier een paar 'hoogtepunten' (met aanhalingstekens, want laten we eerlijk zijn, er is weinig positiefs te melden):

• De Eerste Wereldoorlog: Bardamu meldt zich als vrijwilliger (dom idee, Ferdinand!), ziet meteen hoe idioot oorlog is, en probeert zo snel mogelijk weg te komen. Zijn ontnuchtering is zo compleet dat je bijna medelijden met hem krijgt. Bijna.
• Afrika: Hij wordt naar Afrika gestuurd om te werken voor een obscure handelsmaatschappij. Daar ontdekt hij dat kolonialisme niet bepaald een pretje is (duh!), en dat de hitte en de ziektes je letterlijk gek kunnen maken.
• Amerika: Hij belandt in Detroit, waar hij als lopende bandwerker in een Ford fabriek werkt. Hij ontdekt dat de Amerikaanse droom meer een nachtmerrie is van monotone arbeid en kapitalistische uitbuiting. "Aan de lopende band staan, herhaaldelijk dezelfde handeling uitvoeren, dat is alsof je elke dag een beetje sterft", zou Céline misschien gezegd hebben. (Waarschijnlijk zei hij het nog iets pessimistischer.)
• Parijs: Terug in Parijs werkt hij als arts in een achterbuurt. Hij ziet veel armoede en ellende, en hij probeert (meestal tevergeefs) de mensen te helpen. Hier ontmoet hij ook een aantal van de meest memorabele personages uit het boek, zoals Robinson, zijn geestesverwant in misère.

Wie is Robinson en waarom is hij zo belangrijk?

Robinson is de ultieme pechvogel. Hij duikt steeds weer op in Bardamu's leven, in verschillende gedaantes en op verschillende plekken. Hij is een soort spiegelbeeld van Bardamu, maar dan nog ongelukkiger. Robinson is constant op zoek naar liefde, maar hij lijkt gedoemd te mislukken. Zijn relaties eindigen steevast in drama en geweld. Hij is de belichaming van het idee dat het leven een zinloze worsteling is, en dat de liefde ook al niet veel soeps is. Maar ondanks alles geeft hij nooit op. Of misschien is hij te dom om op te geven. Hoe dan ook, hij is fascinerend. En hij sterft een redelijk spectaculaire dood aan het einde van het boek. Geen spoilers, beloofd!

Dus, moet je het lezen of niet?

Als je op zoek bent naar een vrolijk en inspirerend boek, dan is ‘Reis naar het einde van de nacht’ absoluut niet voor jou. Maar als je een keer zin hebt in een intellectuele uitdaging, als je bereid bent om je te laten confronteren met de donkere kant van de mensheid, en als je kunt lachen om zwarte humor, dan is dit boek zeker de moeite waard. Het is een reis die je niet snel zult vergeten. En wie weet, misschien leer je er nog iets van. Of misschien word je alleen maar depressiever. Maar hé, dat is ook een ervaring, toch?

Samenvattend: 'Reis naar het einde van de nacht' is een briljant, pessimistisch en onvergetelijk boek. Lees het (op eigen risico). En daarna kun je me bellen om te klagen over hoe deprimerend het wel niet was. Ik ben wel wat gewend.