Wat Is Een Tegenwoordig Deelwoord

Oké, luister eens, want dit is goud. We gaan het hebben over iets dat klinkt als een of ander obscuur magisch ritueel, maar eigenlijk gewoon een onderdeel van de Nederlandse grammatica is. Namelijk, de tegenwoordig deelwoord. Of, zoals ik het noem, de "actie-woord-ninja".

Ik weet het, ik weet het. "Tegenwoordig deelwoord." Het klinkt alsof je net een drankje te veel op hebt en probeert indruk te maken op een taalwetenschapper. Maar geloof me, het is best cool, en als je het eenmaal door hebt, kun je er mee pronken op elk willekeurig feestje. (Alhoewel, je feestjes klinken nu wel een stuk nerdier dan eerst.)

Wat is dat ding nou eigenlijk?

Stel je voor: je zit in een café, zoals nu, en je ziet iemand fietsen. Niet dat ze gefietst hebben, of zullen fietsen. Nee, ze zijn nu aan het fietsen. Die actie, dat fietsen, dat is waar de tegenwoordig deelwoord om de hoek komt kijken. Het is basically een werkwoord dat als een soort bijvoeglijk naamwoord fungeert. Het beschrijft iets dat op dit moment gebeurt.

Simpel gezegd: een tegenwoordig deelwoord is de stam van een werkwoord + '-d'. Bijvoorbeeld:

• Lopen -> lopend
• Zwemmen -> zwemmend
• Schreeuwen -> schreeuwend
• Denken -> denkend
• Zitten -> zittend (ja, zelfs als je al uren zit!)

Zie je? Super simpel, toch? (Zeg maar ja, anders voel ik me beledigd.)

Waarom zou ik dit willen weten?

Nou, behalve dat je fantastisch gezelschap wordt op grammatica-gerelateerde date-nights (die je waarschijnlijk nu zelf moet organiseren), zijn er een paar praktische redenen:

• Om je zinnen mooier te maken: In plaats van te zeggen "De vrouw die fietst, zwaait naar me", kun je zeggen "De fietsende vrouw zwaait naar me." Klinkt toch net iets eleganter? (Oké, misschien niet, maar doe alsof.)
• Om je taalvaardigheid te showen: Je kunt indruk maken op je baas, je docent, je date (misschien). Mensen denken dat je echt slim bent als je dit soort dingen weet. Het is een beetje als goochelen met woorden.
• Om onnodig ingewikkeld te doen: Laten we eerlijk zijn, soms willen we gewoon ingewikkeld doen. Het tegenwoordig deelwoord geeft je de perfecte mogelijkheid om dat te doen.

En, eerlijk is eerlijk, het is gewoon goed om de regels van je eigen taal te kennen. Stel je voor dat je een buitenlander bent die Nederlands leert. Je zou toch ook willen dat iemand je dit uitlegt, in plaats van dat je denkt dat we allemaal gewoon maar wat aanrommelen?

Hoe gebruik je het? (Zonder in slaap te vallen)

De truc is om te onthouden dat het tegenwoordig deelwoord meestal iets beschrijft dat gelijktijdig gebeurt met een andere actie. Denk aan actie-films: alles gebeurt tegelijk! Explosies, auto's die vliegen, helden die stoïcijns kijken, en een brandend gebouw op de achtergrond. Zie je? Die brandende deel is de tegenwoordig deelwoord van 'branden'.

Hier zijn een paar voorbeelden:

• "De huilende baby werd getroost door zijn moeder." (De baby huilde, en op hetzelfde moment werd hij getroost.)
• "Ik zag een dansende beer op de kermis." (Een beer danste, en ik zag hem.) (Oké, misschien is dit niet realistisch, maar het illustreert het punt.)
• "Het kokende water maakte een sissend geluid." (Het water kookte, en maakte tegelijkertijd een sissend geluid.)

Let op: Het tegenwoordig deelwoord kan ook bijvoeglijk worden gebruikt. In dat geval staat het direct voor een zelfstandig naamwoord en beschrijft het een eigenschap. Bijvoorbeeld:

• "Een lopende band" (een band die loopt, duh!)
• "Een slaapwandelende persoon" (iemand die slaapwandelt)

Veelgemaakte fouten (en hoe je ze kunt vermijden!)

Natuurlijk is er altijd ruimte voor blunderen. Hier zijn een paar veelvoorkomende fouten en hoe je ze kunt vermijden als de pest:

• Verwisselen met een voltooid deelwoord: Het voltooid deelwoord beschrijft iets dat al klaar is. Dus, in plaats van "de lopende man", zou je "de gelopen man" (een man die gelopen heeft) kunnen hebben. Het verschil is dat de 'gelopen' man waarschijnlijk zit uit te rusten, terwijl de 'lopende' man nog steeds aan het lopen is.
• Verkeerde spelling: Check, check, dubbelcheck je spelling! Zeker met werkwoorden die een beetje tricky zijn. Google is je vriend.
• Overmatig gebruik: Net als met alle grammaticale trucjes, kan te veel gebruik irritant worden. Gebruik het met mate, anders klink je alsof je een robot bent die probeert poëtisch te zijn. ("Ademende mensen, werkende machines, bestaande realiteit...")

Conclusie (eindelijk!)

Zo, daar heb je het dan. De tegenwoordig deelwoord: geen hogere wiskunde, maar wel een handige tool voor je taalkundige gereedschapskist. Ga ermee aan de slag, experimenteer, en heb vooral plezier! (Lezend dit artikel, heb je in ieder geval je best gedaan. Goed gedaan!) Vergeet niet, oefening baart kunst, en de oefenende persoon zal uiteindelijk de beheersende persoon worden. Klinkt goed, toch? Nu ga ik een koffie-drinkende pauze nemen. Tot de volgende grammatica-les!